تلاش نافرجام دولت بحرین برای کنترل شعائر حسینی

به گزارش گروه ترجمه خبرگزاری «حوزه»، به نقل از "مرآة البحرین" به محض صدور تصمیم محدودسازی سفر به عراق، آن هم پس از آنکه مقامات بحرین اجازه ازسرگیری پروازها به نجف اشرف را با مکانیسمی سخت‌گیرانه و شروطی دشوارتر صادر کردند، دولت با واکنش گروهی مواجه شد که هدف این تصمیم قرار گرفته بودند. کاروان‌های زیارتی و مذهبی بحرین، به سبک خاص خود، با خودداری از اعزام کاروان‌های اربعین به این تصمیم پاسخ دادند.

تعدادی از این کاروان‌ها با اعلام عذرخواهی از عدم اعزام کاروان‌های زیارت اربعین به عراق در سال جاری، تأکید کردند که شرایط و اقدامات مقرراتی ویژه‌ی این فصل، با وجود تلاش‌های صورت‌گرفته برای خدمت‌رسانی به زائران، مانع از توانایی آن‌ها در سازماندهی این سفرها شده است.

این کاروان‌ها در بیانیه‌هایی خطاب به مشتریان خود توضیح دادند که طبق روال هر ساله، مشتاق همراهی زائران در سفر زیارت امام حسین (علیه‌السلام) بوده‌اند، اما تحولات مقرراتی جدید مانع از این کار شده است.

نمی‌توان تصمیم این کاروان‌ها را جدا از فضای جاری در بحرین بررسی کرد. پس از محدودیت‌های آشکار بر تمامی شعائر مذهبی که در ماه‌های محرم و صفر شدت گرفت، و پس از آنکه هیئت‌ها و حسینیه‌ها از تن دادن به تصمیمات و ضوابط اعلامی «اوقاف جعفری» (که از سوی وزارت کشور مأمور شده است) سر باز زدند، اکنون کاروان‌های مذهبی نیز موضع مخالف خود را نسبت به تمامی تلاش‌ها برای کنترلِ اصلِ زیارتِ مذهبی به عتبات مقدسه، یا ارائه‌ی آن به شکلی ناقص توسط دولت، ابراز می‌کنند.

خودداری کاروان‌های زیارتی از اعزام کاروان‌های اربعین، حامل پیام واضحی است: زیارت مذهبی یک خدمت توریستی نیست که بتوان آن را تابع شروط امنیتی سخت‌گیرانه کرد یا به امتیازی تبدیل نمود که قدرت هر زمان خواست اعطا کند و هر زمان خواست، باز پس گیرد. کاروان‌هایی که سال‌هاست به عنوان پلی میان مؤمنان و عتبات مقدسه عمل کرده‌اند، خود را در برابر شروطی دیدند که آن‌ها را شریکِ اجرای اقداماتی می‌کند که نه با ماهیت این شعیره سازگار است و نه با حق شهروندان در انجام آزادانه‌ی آن.

نکته قابل توجه این است که دولت تلاش کرد تصمیم خود را «تسهیلاتی» برای ازسرگیری سفر به عراق جلوه دهد، در حالی که شروط همراهِ آن، این ازسرگیری را از محتوای خود تهی کرد. مجوزی که با محدودیت های استثنایی، اقدامات پیچیده و نظارت شدید همراه باشد، نه به عنوان گشایش، بلکه به عنوان امتداد سیاستِ ممنوعیت با ابزارهای گوناگون نگریسته می‌شود. بنابراین، خودداری کاروان‌ها از سازماندهی سفرها را می‌توان به مثابه‌ی ردِ مشروعیت‌بخشی به واقعیتی جدید دانست که در آن خواسته شده زیارت حسینی بر اساس اندازه‌گیری‌های امنیتی انجام شود، نه بر اساس عرفی که دهه‌ها میان مؤمنان برقرار بوده است.

همچنین، این موضع با جوّ عمومی و نگاه علما که در ماه‌های گذشته نمود داشته و مخالفت مکرر خود را با تبدیل شعائر مذهبی به یک پرونده‌ی امنیتی ابراز کرده‌اند، همخوانی دارد. از محدودیت بر مجالس حسینی و دسته‌های عزاداری گرفته تا دخالت در جزئیات برگزاری شعائر و رسیدن به اعمال محدودیت های بی‌سابقه بر سفر به عراق، تصویر موجود به گونه‌ای است که گویی این‌ها حلقه‌های یک زنجیره با هدفِ «تسلیم کردن حوزه‌ی مذهبی در برابر اراده‌ی قدرت» است، نه تنظیم آن به معنای اداریِ متعارف.

نتیجه اینکه، دولت این بار نه تنها با اعتراض سیاسی، بلکه با موضعی اجتماعی مواجه شد که آرام اما بسیار پرمعناست. وقتی کاروان‌ها از اعزام زائران خودداری می‌کنند و هزاران بحرینی خود را محروم از شرکت در زیارت اربعین به شکلی که به آن عادت داشتند می‌بینند، پیام فراتر از محدوده‌ی فصل کنونی است؛ این پیام تأکید می‌کند که حقوق مذهبی را نمی‌توان با تصمیمات اداری تجزیه یا بازتعریف کرد.

شعائر مذهبی برای مخاطبانش، یک فعالیت فصلی نیست که توسط دولت ساماندهی شود، بلکه بخشی از هویت دینی و فرهنگی است و هر تلاشی برای بازنویسی آن بر اساس ملاحظات امنیتی، با مقاومت اجتماعی روبرو خواهد شد، حتی اگر این مخالفت به اشکال «خاموش» باشد؛ مانند تصمیم کاروان‌ها به عدم اعزام زائر یا خودداری مردم از پذیرش زیارتی که محدودیت های آن بیش از آنکه آن را منظم کند، به جوهرش آسیب می‌زند.